Darslikka ilova · Glossariy
Atamalar lug‘ati: o‘zbekcha–inglizcha
Barcha ma’ruza va laboratoriya ishlarida uchraydigan 127 ta asosiy atama: o‘zbekcha nomi, inglizcha muqobili, qisqa ta’rifi va qaysi mavzuda o‘rganilishi. Qidiruv maydoniga o‘zbekcha yoki inglizcha so‘zni yozing.
Lug‘atda 127 ta atama.
| O‘zbekcha atama | Inglizcha | Ta’rifi | Qayerda |
|---|---|---|---|
| Fizik modellashtirish va sonli usullar | |||
| Barqarorlik (sonli) | numerical stability | Sonli usulning xatoliklarni kuchaytirmaslik xossasi. | M4 |
| Boshlang‘ich shart | initial condition | Differensial tenglama yechimini yagona qiluvchi, t = 0 dagi holat qiymatlari. | M2, M4 |
| Deterministik model | deterministic model | Bir xil boshlang‘ich shartlarda har doim bir xil natija beradigan model. | M5, L5 |
| Energiya dreyfi | energy drift | Sonli xatoliklar tufayli yopiq tizim to‘liq energiyasining asta-sekin o‘zgarishi. | M4, M10 |
| Erkinlik darajasi | degree of freedom | Tizim holatini to‘liq aniqlaydigan mustaqil koordinatalar soni. | M2 |
| Eyler usuli | Euler method | Hosilani chekli ayirma bilan almashtiruvchi eng sodda birinchi tartibli sonli usul; energiyani saqlamaydi. | M4, L4 |
| Eyler–Kromer usuli | Euler–Cromer method | Avval tezlikni, keyin yangi tezlik bilan koordinatani yangilaydigan simplektik usul; tebranishlarda energiya barqaror. | M4, M6, L4 |
| Faza fazosi | phase space | Tizim holati koordinata va impuls (yoki tezlik) o‘qlarida tasvirlanadigan fazo. | M1, L9 |
| Integratsiya qadami | time step (Δt) | Sonli integrallashda vaqtning diskret bo‘lagi; uning kattaligi aniqlik va barqarorlikni belgilaydi. | M4, L4, L7 |
| Kompyuter modeli | computer model | Matematik modelning algoritm va dastur ko‘rinishidagi amalga oshirilishi. | M4, M5 |
| Konvergensiya | convergence | Qadam kichraygan sari sonli yechimning aniq yechimga yaqinlashishi. | M4, L4 |
| Lokal va global xatolik | local / global error | Bitta qadamdagi va butun integrallash davomida to‘plangan sonli xatolik. | M4, L4 |
| Matematik model | mathematical model | Fizik jarayonni tenglamalar (ko‘pincha differensial tenglamalar), boshlang‘ich va chegaraviy shartlar orqali ifodalash. | M2, L2 |
| Model | model | Obyekt yoki jarayonning o‘rganish maqsadida soddalashtirilgan, uning muhim xossalarini saqlaydigan tasviri. | M2, M5 |
| Monte-Karlo usuli | Monte Carlo method | Ko‘p sonli tasodifiy sinovlar orqali kattalikni statistik baholash usuli. | M5, L8 |
| Psevdokod | pseudocode | Algoritmni muayyan dasturlash tiliga bog‘lanmagan holda tabiiy tilga yaqin yozish. | M6, L6 |
| Runge–Kutta usuli (RK4) | fourth-order Runge–Kutta | Har qadamda to‘rtta oraliq hisob bilan to‘rtinchi tartibli aniqlik beruvchi usul. | M1, M4, L4 |
| Simplektik integrator | symplectic integrator | Gamilton tizimlarining faza fazosi hajmini saqlovchi, uzoq vaqt energiya dreyfi bermaydigan sonli usul. | M4 |
| Simulyatsiya | simulation | Kompyuter modelini vaqt bo‘yicha ishga tushirib, jarayon rivojini kuzatish. | M1, M5 |
| Stoxastik model | stochastic model | Tasodifiy kattaliklarni o‘z ichiga olgan, natijasi ehtimoliy taqsimot bilan tavsiflanadigan model. | M5, M13, L5 |
| Teskari muhandislik | reverse engineering | Tayyor simulyatsiyani kuzatib, uning ichki modeli va algoritmini tiklash. | M2, L2 |
| Verlet usuli | Verlet integration | Molekulyar dinamika va o‘yin dvigatellarida keng qo‘llaniladigan ikkinchi tartibli simplektik usul. | M4, M10 |
| Kompyuter grafikasi va dasturlash | |||
| Canvas (HTML5) | HTML5 Canvas | Brauzerda JavaScript yordamida piksel darajasida 2D grafika chizish uchun element. | M7, L7 |
| Debugging | debugging | Dasturdagi xatolarni topish va tuzatish jarayoni. | M2, L8 |
| Delta-time | delta time | Ikki kadr orasida o‘tgan haqiqiy vaqt; fizikani kadr chastotasidan mustaqil qiladi. | M7, L7 |
| Fizika dvigateli | physics engine | Jismlar harakati, kuchlar va to‘qnashuvlarni hisoblovchi dastur moduli. | M8, L8 |
| GitHub Pages | GitHub Pages | Repozitoriydagi statik saytni bepul nashr qilish xizmati. | M1, L15 |
| Juftlikda dasturlash | pair programming | Ikki ishtirokchi (bu yerda talaba va SI) birgalikda kod yozishi: biri yozadi, ikkinchisi tekshiradi. | M8, L8 |
| Kadr sikli | animation loop | Har kadrda holatni yangilash va qayta chizishdan iborat takrorlanuvchi jarayon. | M7, L7 |
| Kadrlar chastotasi | frame rate (FPS) | Bir sekunddagi chizilgan kadrlar soni. | M7, L7 |
| Kirib ketishni bartaraf etish | penetration resolution | To‘qnashgan jismlarni bir-biridan ajratib, ustma-ust tushishni yo‘qotish. | M8, L8 |
| Koordinatalar transformatsiyasi | world-to-screen transform | Fizik koordinatalarni (metr, AU) ekran piksellariga o‘tkazish. | M10 |
| Qat’iy fizik qadam | fixed timestep | Fizikani o‘zgarmas Δt bilan, grafikani esa ekran chastotasida yangilash (akkumulyator usuli). | M7, L7 |
| Repozitoriy | repository | Loyiha fayllari va o‘zgarishlar tarixi saqlanadigan joy (masalan, GitHub). | M1, L15 |
| requestAnimationFrame | requestAnimationFrame | Brauzerning keyingi ekran yangilanishiga moslashtirilgan animatsiya chaqiruvi. | M7, L7 |
| Retina masshtablash | high-DPI scaling | Canvas o‘lchamini devicePixelRatio ga ko‘paytirib, yuqori zichlikli ekranlarda aniq tasvir olish. | M7 |
| Skalyar ko‘paytma | dot product | Ikki vektor komponentlari ko‘paytmalarining yig‘indisi: a·b = |a||b|cos α. | M8 |
| To‘qnashuvni aniqlash | collision detection | Jismlar kesishganini (masalan, markazlar orasidagi masofa radiuslar yig‘indisidan kichikligini) tekshirish. | M8, L8 |
| Vektor | vector | Kattaligi va yo‘nalishi bo‘lgan kattalik; dasturda (x, y) komponentlar bilan beriladi. | M8, L8 |
| Sun’iy intellekt va prompt-muhandislik | |||
| Akademik halollik | academic integrity | O‘z ishini mustaqil bajarish, manbalar va SI dan foydalanishni ochiq ko‘rsatish tamoyili. | M3, M15 |
| Few-shot so‘rov | few-shot prompting | Topshiriq bilan birga bir nechta namuna keltirish. | M9, L9 |
| Fikrlash zanjiri | chain-of-thought | Modeldan yechimni bosqichma-bosqich asoslashni so‘rash usuli. | M9, L9 |
| Gallyutsinatsiya | hallucination | SI ning ishonchli ko‘rinadigan, lekin noto‘g‘ri yoki to‘qima ma’lumot berishi. | M1, M9 |
| Generativ SI | generative AI | Yangi matn, tasvir, ovoz yoki video yaratuvchi SI tizimlari. | M1, M3 |
| Katta til modeli (KTM) | large language model (LLM) | Katta hajmdagi matnlarda o‘qitilgan, matn va kod yaratuvchi neyron tarmoq modeli. | M3, L2 |
| Kontekst oynasi | context window | Model bir vaqtda hisobga oladigan matnning maksimal hajmi (tokenlarda). | M3, M9 |
| Multimodal model | multimodal model | Matn, tasvir, ovoz kabi bir necha turdagi ma’lumot bilan ishlovchi model. | M3, L6 |
| Nutq sintezi | text-to-speech (TTS) | Matnni sun’iy ovozga aylantirish. | M10, M14, L14 |
| Nutqni tanish | speech recognition (ASR) | Og‘zaki nutqni matnga aylantirish. | M11, L11 |
| Prompt | prompt | SI modeliga beriladigan topshiriq yoki so‘rov matni. | M9, L9 |
| Prompt-muhandislik | prompt engineering | SI dan aniq va ishonchli natija olish uchun so‘rovlarni tizimli tuzish san’ati. | M9, L9 |
| Rol berish | role prompting | Modelga muayyan mutaxassis rolini (masalan, “fizika o‘qituvchisi”) belgilash. | M9, L9 |
| SI agenti | AI agent | Vazifani mustaqil rejalashtirib, vositalardan foydalangan holda bir necha qadamda bajaruvchi SI tizimi. | M3, M7 |
| SI promptlar jurnali | AI usage log | Talaba SI ga bergan so‘rovlar, olingan javoblar va ularni tekshirish natijalari qaydnomasi. | M15, L15 |
| So‘z xatolik darajasi | word error rate (WER) | Transkripsiyadagi almashtirilgan, tushib qolgan va ortiqcha so‘zlar ulushi. | M11, L11 |
| SSML | Speech Synthesis Markup Language | Nutq sintezida pauza, urg‘u, tezlikni boshqaruvchi belgilash tili. | M10, L10 |
| Sun’iy intellekt (SI) | artificial intelligence (AI) | Odatda inson tafakkurini talab qiladigan vazifalarni bajaruvchi kompyuter tizimlari. | M1, M3 |
| Token | token | Til modeli matnni bo‘ladigan eng kichik birlik (so‘z yoki uning bo‘lagi). | M3 |
| Zero-shot so‘rov | zero-shot prompting | Namuna keltirmasdan faqat topshiriqni berish. | M9, L9 |
| Ta’lim texnologiyalari va pedagogika | |||
| Adaptiv ta’lim | adaptive learning | Talaba natijalariga qarab topshiriqlar murakkabligini avtomatik moslashtirish. | M11 |
| Blum taksonomiyasi | Bloom’s taxonomy | O‘quv maqsadlarini eslash, tushunish, qo‘llash, tahlil, baholash va yaratish darajalariga ajratish. | M10 |
| Diagnostika | diagnostic assessment | O‘qishdan oldin talabaning bilim darajasi va ehtiyojlarini aniqlash. | M1, L1 |
| Individual ta’lim trayektoriyasi | individual learning path | Talaba ehtiyojiga moslashtirilgan o‘quv yo‘li. | M1, M11 |
| Kognitiv yuklama | cognitive load | O‘quv materialini o‘zlashtirishda ishchi xotiraga tushadigan zo‘riqish (Sweller nazariyasi). | M11 |
| LMS | learning management system | Kurs, topshiriq va baholashni boshqarish tizimi (Moodle, Google Classroom). | M11, L11 |
| Noto‘g‘ri tasavvur | misconception | Talabada shakllangan, ilmiy tushunchaga zid barqaror fikr. | M1, M2 |
| Portfolio | portfolio | Talaba ishlari, loyihalari va ularning tavsiflari to‘plami. | M1, M11 |
| Rasch modeli | Rasch model | Topshiriq qiyinligi va talaba qobiliyatini bir shkalada baholovchi test nazariyasi modeli. | M11, L11 |
| Rubrika | rubric | Baholash mezonlari va ularning darajalari tavsiflangan jadval. | M1, L1–L15 |
| Skaffolding | scaffolding | Talabaga bosqichma-bosqich beriladigan va asta-sekin kamaytiriladigan yordam. | M1, M11 |
| Ssenariy (dars) | lesson script / storyboard | Dars yoki video bosqichlarining ketma-ket tavsifi. | M1, L1 |
| Yakuniy loyiha | capstone project | Kurs davomida egallangan bilim va ko‘nikmalarni birlashtiruvchi mustaqil loyiha. | M15, L15 |
| Yaqin rivojlanish zonasi | zone of proximal development (ZPD) | Vygotskiy bo‘yicha: talaba mustaqil emas, lekin yordam bilan bajara oladigan vazifalar sohasi. | M1, M10 |
| Fizika bo‘limlari | |||
| Doppler effekti | Doppler effect | Manba va kuzatuvchining nisbiy harakati tufayli to‘lqin chastotasining o‘zgarishi. | M1, A2 |
| Elektr maydon kuchlanganligi | electric field strength | Musbat sinov zaryadiga ta’sir etuvchi kuchning shu zaryadga nisbati. | M14, L14 |
| Elektromagnit induksiya | electromagnetic induction | Magnit oqimi o‘zgarganda konturda EYuK hosil bo‘lishi (Faradey qonuni). | M14, L14 |
| Entropiya | entropy | Tizim holatining tartibsizlik o‘lchovi; yopiq tizimda kamaymaydi. | M13, L13 |
| Erkin jism diagrammasi | free-body diagram | Jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlar vektorlar bilan tasvirlangan chizma. | M6, L6 |
| Garmonik tebranish | harmonic oscillation | Kattalik vaqt bo‘yicha sinus qonuni bilan o‘zgaradigan tebranish. | M7, L7 |
| Ideal gaz holat tenglamasi | ideal gas law | pV = nRT — ideal gaz bosimi, hajmi va harorati orasidagi bog‘lanish. | M13, L13 |
| Impuls | momentum | Jism massasi va tezligining ko‘paytmasi: p = mv. | M8, M12 |
| Interferensiya | interference | Kogerent to‘lqinlar qo‘shilganda intensivlikning kuchayishi va susayishi. | M1 |
| Ishqalanish koeffitsiyenti | friction coefficient | Ishqalanish kuchining normal bosim kuchiga nisbati. | M6, L6 |
| Karno sikli | Carnot cycle | Ikki izoterma va ikki adiabatadan iborat ideal issiqlik mashinasi sikli; FIK η = 1 − T_C/T_H. | M13 |
| Kuch impulsi | impulse | Kuchning ta’sir vaqti bo‘yicha integrali; impuls o‘zgarishiga teng. | M8, L8 |
| Lorens kuchi | Lorentz force | Elektromagnit maydonda harakatlanuvchi zaryadga ta’sir etuvchi kuch: F = q(E + v × B). | M1, M14 |
| Maksvell–Bolsman taqsimoti | Maxwell–Boltzmann distribution | Ideal gaz molekulalarining tezliklar bo‘yicha taqsimoti. | M13 |
| Radioaktiv yemirilish | radioactive decay | Beqaror yadrolarning o‘z-o‘zidan boshqa yadroga aylanishi: N(t) = N₀e^(−λt). | M15, L15 |
| So‘nuvchi tebranish | damped oscillation | Ishqalanish yoki qarshilik tufayli amplitudasi kamayib boruvchi tebranish. | M1, L7 |
| Tiklanish koeffitsiyenti | coefficient of restitution | To‘qnashuvdan keyingi va oldingi nisbiy tezliklar nisbati (0 — noelastik, 1 — elastik). | M8, L8 |
| Yarim yemirilish davri | half-life | Radioaktiv yadrolarning yarmi yemiriladigan vaqt: T½ = ln 2 / λ. | M15, L15 |
| Astronomiya | |||
| Absolyut kattalik | absolute magnitude | Yulduzning 10 pk masofadan ko‘rinadigan kattaligi. | A1, A3 |
| Absolyut qora jism | black body | Unga tushgan barcha nurlanishni yutuvchi va spektri faqat haroratga bog‘liq bo‘lgan ideal jism. | A2 |
| Ajrata olish qobiliyati | angular resolution | Teleskop alohida ko‘ra oladigan ikki nuqta orasidagi eng kichik burchak: θ ≈ 1,22λ/D. | A3 |
| Asosiy ketma-ketlik | main sequence | Yadrosida vodorod yonayotgan yulduzlar joylashgan G–R diagrammasi sohasi. | A1 |
| Astronomik birlik | astronomical unit (AU) | Yerdan Quyoshgacha o‘rtacha masofa: 1 AU = 1,496·10¹¹ m. | M10, L10 |
| Balmer seriyasi | Balmer series | Vodorod atomining n = 2 sathiga o‘tishlariga mos ko‘rinadigan chiziqlari (Hα, Hβ, …). | A2 |
| Chandrasekar chegarasi | Chandrasekhar limit | Oq mittining maksimal massasi (≈ 1,4 M☉). | A1 |
| Efemerida | ephemeris | Osmon jismlarining vaqt bo‘yicha hisoblangan holatlari jadvali. | L10 |
| Effektiv harorat | effective temperature | Yulduz bilan bir xil yorqinlik va radiusga ega absolyut qora jism harorati. | A1, A2 |
| Ekzosayyora | exoplanet | Quyoshdan boshqa yulduz atrofida aylanuvchi sayyora. | M10, A2, A3 |
| Fazaga yig‘ish | phase folding | Kuzatuv vaqtlarini sinov davriga bo‘lib, barcha nuqtalarni bitta davrga joylashtirish. | A3 |
| Fotometriya | photometry | Osmon jismlari yorug‘lik oqimini o‘lchash. | A3 |
| Gertsshprung–Rassel diagrammasi | Hertzsprung–Russell diagram | Yulduzlarning harorat (rang) va yorqinlik bo‘yicha diagrammasi. | A1 |
| Habbl qonuni | Hubble’s law | Galaktikalarning uzoqlashish tezligi masofaga proporsional: v = H₀d. | A2 |
| Kepler qonunlari | Kepler’s laws | Sayyoralar ellips bo‘ylab harakatlanadi; radius-vektor teng vaqtda teng yuza chizadi; T² ∝ a³. | M10, L10 |
| Ko‘rinma kattalik | apparent magnitude | Yulduzning Yerdan ko‘rinadigan yorqinligi (logarifmik shkala, kichik son — yorug‘roq). | A1, A3 |
| Masofa moduli | distance modulus | m − M = 5 lg d − 5 (d — parsekda). | A1, A3 |
| Neytron yulduz | neutron star | O‘ta yangi yulduz portlashidan qolgan, asosan neytronlardan iborat o‘ta zich obyekt. | A1 |
| Oq mitti | white dwarf | O‘rta massali yulduzning termoyadro reaksiyalarisiz qolgan zich qoldig‘i. | A1 |
| O‘ta yangi yulduz | supernova | Yulduzning portlashi; II tur — massiv yulduz yadrosining kollapsi. | A1 |
| Parallaks | parallax | Yer orbitasi bo‘ylab harakati tufayli yaqin yulduz holatining yillik siljishi; masofani o‘lchashning asosiy usuli. | A1 |
| Parsek | parsec (pc) | Yillik parallaksi 1″ bo‘lgan masofa: 1 pk ≈ 3,26 yorug‘lik yili ≈ 3,086·10¹⁶ m. | A1, A3 |
| Plank qonuni | Planck’s law | Absolyut qora jism nurlanishining to‘lqin uzunligi bo‘yicha taqsimoti. | A2 |
| Qizil gigant | red giant | Yadroda vodorod tugagach kengaygan, sovuq, lekin juda yorqin yulduz. | A1 |
| Qizil siljish | redshift | Spektral chiziqlarning uzun to‘lqinlar tomonga siljishi: z = Δλ/λ₀. | A2 |
| Radial tezlik | radial velocity | Obyekt tezligining kuzatish chizig‘i bo‘ylab tashkil etuvchisi. | A2 |
| Sefeid | Cepheid variable | Davri yorqinligiga bog‘liq bo‘lgan pulsatsiyalanuvchi gigant yulduz; masofa o‘lchovi. | A3 |
| Signal/shovqin nisbati | signal-to-noise ratio (S/N) | Foydali signalning o‘lchash xatoligiga nisbati; fotometriya aniqligini belgilaydi. | A3 |
| Spektral sinf | spectral class | Yulduzlarning spektridagi chiziqlar (va harorat) bo‘yicha tasnifi: O, B, A, F, G, K, M. | A1, A2 |
| Stefan–Bolsman qonuni | Stefan–Boltzmann law | Sirt birligidan nurlanish oqimi T⁴ ga proporsional: F = σT⁴. | A1, A2 |
| Tranzit | transit | Sayyoraning yulduz diski oldidan o‘tishi va yulduz yorug‘ligining biroz pasayishi. | M10, A3 |
| Vin qonuni | Wien’s displacement law | Nurlanish maksimumi to‘lqin uzunligi haroratga teskari proporsional: λ_max = b/T. | A2 |
| Vis-viva tenglamasi | vis-viva equation | Orbitadagi jism tezligi: v² = GM(2/r − 1/a). | M10, L10 |
| Yorqinlik | luminosity | Yulduzning bir sekundda chiqaradigan to‘liq energiyasi (Vt yoki L☉). | A1 |
| Yorug‘lik egri chizig‘i | light curve | Obyekt yorqinligining (kattaligining) vaqtga bog‘liqligi grafigi. | M10, A3 |
| Yutilish spektri | absorption spectrum | Uzluksiz spektr fonidagi qora chiziqlar to‘plami. | A2 |
“Qayerda” ustuni: M — ma’ruza, L — laboratoriya ishi, A — qo‘shimcha astronomiya ma’ruzasi (masalan, M7 — 7-ma’ruza).