Darslikka ilova
Muntazam yangilanadi
SI vositalari: joriy ro‘yxat
“Fizika va astronomiya o‘qitishda axborot texnologiyalarini qo‘llash” darsligida va kurs saytida ishlatiladigan sun’iy intellekt (SI) vositalari, ularning kursdagi vazifasi, kirish modeli va rasmiy sahifalari. SI vositalarining imkoniyatlari va tariflari tez o‘zgaradi, shuning uchun bu ro‘yxat darslik matnidan alohida, shu sahifada yangilab boriladi. Darslikdagi QR-kodlar shu sahifaga olib keladi.
Oxirgi yangilanish:
- “Kirish modeli” ustunida tarif turi umumiy holda ko‘rsatilgan. Narx, limit va mintaqaviy cheklovlar tez-tez o‘zgaradi — vositadan foydalanishdan oldin ularni rasmiy sahifada tekshiring.
- Bepul muqobili ustunida pullik, limitli yoki hududiy cheklangan vositalar o‘rniga ishlatish mumkin bo‘lgan bepul vositalar ko‘rsatilgan. Laboratoriya topshiriqlarini faqat bepul vositalar bilan ham to‘liq bajarish mumkin.
- Model nomlari versiya raqamisiz berilgan: o‘qish paytida mavjud bo‘lgan eng so‘nggi versiyadan foydalaning.
- O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari (ism, baho) tashqi xizmatlarga yuklanmaydi; kerak bo‘lsa anonimlashtiriladi.
- Ro‘yxat reklama emas: vositalar darslikdagi vazifasi bo‘yicha namuna sifatida keltirilgan (darslikning 3.2 va 3.9-bo‘limlari).
| Vosita | Kursdagi vazifasi | Kirish modeli | Darslikda | Rasmiy sahifa | Bepul muqobili |
|---|---|---|---|---|---|
| Katta til modellari (KTM) | |||||
| ChatGPT OpenAI | Dars ssenariysi, tushuntirish, kod, masala yechimini tekshirish | Bepul tarif (limitli) va pullik obunalar | Bob: 1–3, 7–9, 13, 15 Lab.: 1, 2, 4, 8, 9, 14 | chatgpt.com | Bepul tarifi yetarli; muqobil: Gemini, Claude, DeepSeek bepul tariflari |
| Gemini | Orkestrator: nazariya, ssenariy, diktor matni, boshqa vositalar uchun topshiriq | Bepul tarif va Google AI pullik obunalari | Bob: 1–3, 9 Lab.: 1, 2, 5, 10, 14, 15 | gemini.google.com | Bepul tarifi yetarli; muqobil: ChatGPT, Claude bepul tariflari |
| Claude Anthropic | Kod generatsiyasi (Canvas, RK4), kodni va formulalarni tekshirish | Bepul tarif va pullik obunalar (Pro, Max) | Bob: 1–3, 6, 11, 15 Lab.: 1–9, 12–15 | claude.ai | Bepul tarifi yetarli; muqobil: Gemini, ChatGPT bepul tariflari |
| Agentli dasturlash muhitlari | |||||
| Google Antigravity | Ko‘p faylli loyihani SI agent bilan yozish, ishga tushirib sinash va tuzatish | Bepul foydalanish (haftalik limitlar bilan); Google AI obunalarida limitlar yuqoriroq | Bob: 3, 7, 9–15 Lab.: 3, 7, 9, 12–15 | antigravity.google | O‘zi bepul (limitli); muqobil: VS Code + GitHub Copilot bepul tarifi |
| Cursor Anysphere | SI yordamchisi o‘rnatilgan kod muharriri | Bepul Hobby tarifi va pullik tariflar | Bob: 3 | cursor.com | VS Code + GitHub Copilot bepul tarifi |
| VS Code va GitHub Copilot Microsoft, GitHub | Kod muharriri va SI yordamchisi (juftlikda dasturlash) | VS Code bepul; Copilot — bepul limitli tarif va pullik obunalar | Bob: 3 Lab.: 8 | code.visualstudio.com | O‘zi bepul (Copilot — limitli bepul tarif) |
| Hisoblash vositalari | |||||
| WolframAlpha Wolfram Research | Analitik yechim, grafik, sonli tekshiruv (etalon) | Asosiy imkoniyatlar bepul; Pro obunasi pullik | Bob: 2–4, 6, 8 Lab.: 4, 15 | wolframalpha.com | O‘zi bepul (asosiy imkoniyatlar); muqobil: GeoGebra CAS, Google Colab (SymPy) |
| ChatGPT ma’lumotlar tahlili (Code Interpreter) OpenAI | Python hisoblari, xatolik grafiklari, log–log tahlil | ChatGPT tarkibida; bepul tarifda limitli | Bob: 2–4, 7, 8, 13 Lab.: 4, 8, 13 | chatgpt.com | Google Colab (Python, NumPy, Matplotlib) — bepul |
| Google Colab | Brauzerdagi Python daftari: grafiklar va sonli tajribalar | Bepul; kuchliroq resurslar pullik (Colab Pro) | Bob: 11 Lab.: 4, 8 | colab.research.google.com | O‘zi bepul |
| Simulyatsiya va ma’lumot bazalari | |||||
| PhET Interactive Simulations Kolorado universiteti | Tayyor simulyatsiyalarni kuzatish va teskari muhandislik | Bepul (ochiq ta’lim resursi) | Bob: 1–3, 5, 6, 8–15 Lab.: 2, 3, 5, 12–15 | phet.colorado.edu | O‘zi bepul |
| Vascak.cz V. Vašák | Fizika bo‘limlari bo‘yicha veb-simulyatsiyalar | Bepul veb-simulyatsiyalar | Bob: 1–3, 5, 12–15 Lab.: 2, 3, 12–14 | vascak.cz | O‘zi bepul; reklamasiz muqobil: PhET |
| Algodoo Algoryx | Mexanik tizimni tez prototiplash (2D fizik “qum quti”) | Bepul | Bob: 3, 12 Lab.: 12 | algodoo.com | O‘zi bepul |
| Stellarium Stellarium jamoasi | Osmon xaritasi va astronomik kuzatuvlarni modellashtirish | Kompyuter versiyasi bepul va ochiq manbali | Bob: 3 | stellarium.org | O‘zi bepul |
| GeoGebra GeoGebra | Vektorlar, kuchlar diagrammasi va grafiklar | Notijorat ta’lim maqsadida bepul | Bob: 6 Lab.: 6 | geogebra.org | O‘zi bepul |
| NASA JPL Horizons NASA JPL | Sayyora va kometalarning orbital elementlari (efemeridalar) | Bepul (ochiq ilmiy ma’lumotlar) | Lab.: 10 | ssd.jpl.nasa.gov/horizons | O‘zi bepul |
| Tasvir va video generatorlari | |||||
| Midjourney Midjourney | Laboratoriya jihozlari va ilmiy illyustratsiyalar | Faqat pullik obuna (veb-saytda bepul sinov yo‘q) | Bob: 1, 3 Lab.: 1, 3, 6 | midjourney.com | Microsoft Designer (Bing Image Creator), Gemini va ChatGPT bepul tariflaridagi tasvir generatsiyasi, Stable Diffusion (ochiq manbali, o‘z kompyuterida); aniq ilmiy chizmalar uchun Inkscape, diagrams.net, GeoGebra |
| ChatGPT tasvir generatsiyasi (DALL-E) OpenAI | Sxema va illyustratsiyalar, EJD chizmasi | ChatGPT tarkibida; bepul tarifda limitli | Bob: 1, 3 Lab.: 1, 6 | chatgpt.com | Bepul tarifda limitli; muqobil: Microsoft Designer (Bing Image Creator), Inkscape |
| Runway Runway | Qisqa kirish videolari (prototip) | Bepul boshlang‘ich kreditlar va pullik obunalar | Bob: 1, 3, 12 Lab.: 1 | runwayml.com | O‘z Canvas simulyatsiyangizni OBS Studio bilan ekrandan yozib olish; Manim (ochiq manbali Python kutubxonasi) yoki Blender bilan animatsiya; montaj uchun Shotcut, Kdenlive |
| Sora OpenAI | Qisqa kirish videolari (prototip) | OpenAI hisobi orqali; mavjudligi va limitlari mamlakat va tarifga bog‘liq | Bob: 1, 3 Lab.: 1 | sora.com | Fizik jihatdan aniq video uchun: Manim, Blender, Canvas simulyatsiyasini OBS Studio bilan yozib olish |
| Pika Pika Labs | Qisqa animatsion videolar | Bepul tarif (limitli) va pullik obunalar | Bob: 1, 3, 12 Lab.: 1 | pika.art | Manim, Blender, OBS Studio (simulyatsiyani ekrandan yozib olish) |
| Nutq sintezi (TTS) | |||||
| Muxlisa AI UZINFOCOM | O‘zbek tilida nutq sintezi va nutqni tanish | Bulutli xizmat yoki muassasa serverida o‘rnatish; shartlari rasmiy saytda | Bob: 3, 10, 14, 15 Lab.: 3, 10, 14, 15 | muxlisa.uz | Web Speech API (brauzer ovozlari), Microsoft Edge “Ovoz chiqarib o‘qish” funksiyasidagi o‘zbekcha ovozlar |
| Aisha AI Aisha | O‘zbek tilida nutq sintezi va transkripsiya | Tijoriy xizmat; shartlari rasmiy saytda | Bob: 3, 10 Lab.: 10 | aisha.group | Web Speech API, Microsoft Edge “Ovoz chiqarib o‘qish” (o‘zbekcha ovozlar); transkripsiya uchun Whisper |
| ElevenLabs ElevenLabs | Ifodali ovozli izoh (diktor) | Bepul tarif (oylik kredit limiti) va pullik obunalar | Bob: 3, 10, 14, 15 Lab.: 3, 10, 14, 15 | elevenlabs.io | Web Speech API, Microsoft Edge “Ovoz chiqarib o‘qish”; o‘z ovozingizni Audacity’da yozib, qayta ishlash |
| Google Cloud Text-to-Speech | Veb-ilovaga API orqali ulanadigan nutq sintezi | Hajmga qarab to‘lov, har oy bepul kvota; Google Cloud hisobi kerak | Bob: 3, 10, 14 Lab.: 10 | cloud.google.com | Web Speech API (hisob va to‘lov kartasi kerak emas) |
| Web Speech API (speechSynthesis) Brauzer standarti (W3C) | Simulyatsiya ichidagi ovozli izoh (saytdagi sinov maydoni) | Bepul, brauzerga o‘rnatilgan; ovozlar to‘plami brauzer va OTga bog‘liq | Bob: 3, 10, 14, 15 Lab.: 14 | developer.mozilla.org | O‘zi bepul |
| Transkripsiya | |||||
| Otter.ai Otter.ai | Ma’ruza yozuvidan konspekt va xulosa (ingliz tilida) | Bepul Basic tarifi (oylik daqiqa limiti) va pullik tariflar; o‘zbek tilini qo‘llamaydi | Bob: 3, 11, 15 Lab.: 3, 11, 15 | otter.ai | Whisper (ochiq manbali, o‘zbek tilini qo‘llaydi), Google Colab’da ishga tushirish mumkin |
| Whisper OpenAI | O‘zbekcha nutqni matnga aylantirish (natija qo‘lda tekshiriladi) | Ochiq manbali model (MIT litsenziyasi): o‘z kompyuterida bepul; API orqali pullik | Bob: 3, 11, 15 Lab.: 3, 11 | github.com/openai/whisper | O‘zi bepul (o‘z kompyuterida yoki Google Colab’da) |
| Ta’lim platformalari | |||||
| MagicSchool AI MagicSchool | Diagnostika, topshiriq va rubrika tayyorlash | O‘qituvchilar uchun bepul tarif; kengaytirilgan va muassasa tariflari pullik | Bob: 1–3, 10, 11, 15 Lab.: 1, 3, 11, 15 | magicschool.ai | O‘zi bepul (o‘qituvchilar uchun bepul tarif); muqobil: Google Forms, Gemini/ChatGPT bilan test va rubrika tuzish |
| Google Classroom | Topshiriqlar va kursni boshqarish | Google Workspace for Education Fundamentals doirasida bepul | Bob: 3, 11 Lab.: 11 | classroom.google.com | O‘zi bepul |
| Moodle Moodle HQ | Universitet LMS: kurs, test, H5P modullari | Bepul, ochiq manbali (muassasa serverida) | Bob: 3, 11 Lab.: 11 | moodle.org | O‘zi bepul |
| HEMIS OTM axborot tizimi | Kurs boshqaruvi va nazorat natijalari | Oliy ta’lim muassasasi beradi | Bob: 3 | universitet portali | OTM tomonidan beriladi |
| Originallik nazorati va nashr | |||||
| Antiplagiat tizimi (masalan, Turnitin yoki milliy tizim) Turnitin va boshqalar | Matnli qismlarning originalligini tekshirish | Muassasa litsenziyasi orqali | Bob: 3, 11, 15 Lab.: 3, 15 | turnitin.com | OTM litsenziyasi orqali; SI promptlar jurnali va og‘zaki himoya bilan to‘ldiriladi |
| GitHub va GitHub Pages GitHub | Loyiha kodi, versiyalar tarixi va simulyatsiyani nashr qilish | Ochiq repozitoriylar va Pages bepul; kengaytirilgan tariflar pullik | Bob: 1, 3, 6, 9, 11, 15 Lab.: 8, 9, 15 | pages.github.com | O‘zi bepul |
“Darslikda” ustuni: Bob — vosita tilga olingan boblar, Lab. — laboratoriya ishlari.
Ro‘yxatga kiritilmagan vositalar
SI matnini detektorlardan “yashirish” (humanizer) uchun mo‘ljallangan xizmatlar, jumladan Undetectable AI, akademik halollik vositasi sifatida tavsiya etilmaydi: bunday vositadan o‘tkazilgan ish qoidabuzarlik hisoblanadi. SI-detektorlarning natijasi ehtimoliy va yagona dalil bo‘la olmaydi. Originallik antiplagiat tizimi, SI promptlar jurnali va og‘zaki himoya bilan tasdiqlanadi (darslikning 3.8 va 15-boblari).
Ro‘yxat qanday yangilanadi
- Ro‘yxat kamida har semestr boshida, shuningdek vositaning nomi, tarifi yoki mavjudligi o‘zgarganda ko‘rib chiqiladi.
- Har bir o‘zgarish sanasi bilan quyidagi jurnalga yoziladi.
- O‘zgarishni sezgan talaba yoki o‘qituvchi bu haqda kurs o‘qituvchisiga xabar beradi.
Yangilanishlar jurnali
- 2026-yil 30-oktyabr. Jadvalga “Bepul muqobili” ustuni qo‘shildi: har bir pullik, limitli yoki hududiy cheklangan vosita uchun bepul o‘rinbosar ko‘rsatildi. Ma’ruza va laboratoriya sahifalarida ham shu vositalar yonida bepul muqobillar ro‘yxati berildi.
- 2026-yil 26-oktyabr. Sahifa yaratildi. Ro‘yxat darslikning 3.2-bo‘limidagi jadval asosida tuzildi va darslikda tilga olingan hisoblash, ma’lumot va nashr vositalari bilan to‘ldirildi. Kirish modellari rasmiy sahifalar bo‘yicha tekshirildi: Midjourney’da veb-saytda bepul sinov yo‘q; Otter.ai’ning bepul Basic tarifi oylik daqiqa limiti bilan ishlaydi va o‘zbek tilini qo‘llamaydi; Google Antigravity bepul foydalanishda haftalik limitlar bilan ishlaydi.